تصرف عدوانی

یکی از شایع ترین دعاوی مطرح شده در دادگاهها دعاوی تصرف هستند . دعاوی تصرف را می توان شامل سه دسته تصرف عدوانی ، ممانعت از حق و مزاحمت دانست . با وجود اینکه هر یک از دعاوی مذکور قواعد ویژه و خاص خود را دارند ، اما نقاط مشترکی نیز با یکدیگر دارند . از جمله در خصوص چگونگی تصرف ، مال مورد تصرف و مدت تصرف . بنابراین در این مقاله به بررسی انواع دعاوی تصرف و قواعد مشترک مربوط به انواع دعاوی تصرف خواهیم پرداخت .

انواع دعاوی تصرف
یک دعوا در صورتی از جمله دعاوی تصرف محسوب می شود که :

اولا ؛ دعوا بر اساس تصرفات قبلی خواهان یعنی در اختیار داشتن عملی مال توسط وی باشد
و ثانیا ؛ اینکه ملک عدوانا از تصرف وی خارج شده باشد .

بر همین اساس ، قانونگذار قواعدی را تدوین کرده است که بر اساس آن بتوان علیه او اقامه دعوا نمود . در قانون آیین دادرسی مدنی سه نوع از دعاوی تصرف پیش بینی شده است که شامل دعوای تصرف عدوانی ، دعوای ممانعت از حق و دعوای مزاحمت است که در مقاله های جداگانه به قواعد و ویژگی های خاص هرکدام از آنها پرداخته شده است . اما از آن رو که این سه نوع دعوا جزء دعاوی تصرف به شمار می روند ، قواعد مشترکی نیز دارند که در قسمت بعد به آنها پرداخته خواهد شد .

قواعد مشترک مربوط به انواع دعاوی تصرف

همانگونه که گفتیم ، انواع دعاوی تصرف علاوه بر اینکه قواعد خاص و ویژه ای دارند ، یکسری از مقررات مربوط به انواع دعاوی تصرف مشترک هستند . به همین دلیل ، می توان آنها را در سه دسته ذیل ارائه نمود :

– چگونگی تصرف

همانگونه که گفتیم ، در دعاوی تصرف ، خواهان ( یعنی کسی که یکی از انواع دعاوی تصرف را مطرح می کند ) ، سابقا متصرف آن مال بوده است و خوانده آن را عدوانا از تصرف او خارج نموده است . اما برای اثبات دعوای تصرف ، لازم نیست که تصرف خواهان در گذشته مالکانه بوده باشد یا اینکه مشروع باشد . ( یعنی لازم نیست که خواهان برای دادگاه ثابت کند که تصرف سابق او بر مبنای مالکیت بوده یا حتی نیازی نیست که مشروع بودن تصرف سابق خود را ثابت کند ) .
همین که خواهان بتواند ثابت کند که قبلا در ملک متصرف بوده است و خوانده ملکی که در تصرف او بوده را عدوانا تصرف نموده و یا مزاحمت یا ممانعت از حق استفاده خواهان کرده است کافیست تا دادگاه به نفع وی حکم بدهد . منظور از اینکه خوانده آن را عدوانا از تصرف وی خارج کرده باشد ، این است که مال غیر منقول ، بدون رضایت متصرف سابق و بطور غیر قانونی از تصرف وی خارج شده باشد .

بنابراین ، نیازی نیست که خواهان حتما مالک بوده باشد . در اصل ، دادگاه هم این موضوع را بررسی نمی کند . برای حکم دادن قاضی همین کافیست که خواهان بتواند تصرف سابق خود را و اینکه خوانده آن را عدوانا از تصرف وی خارج کرده را ثابت کند .

– مدت تصرف

قانون قدیم آیین دادرسی مدنی یکی از شرایط پیروزی در دعوای تصرف را منوط به این دانسته بود که خواهان لااقل یکسال متصرف آن ملک بوده باشد . در واقع ، خواهان برای اینکه سبق تصرف خودش را ثابت کند ، می بایست تصرف لااقل یکساله خود را ثابت می نمود . اما در قانون جدید این مدت یکساله حذف شده است . به هر حال در شرایط فعلی خواهان بایستی تصرف سابق خود را ثابت کند که مدت آن به نظر دادگاه بستگی دارد . علاوه بر این ، مطابق قانون قدیم ، خواهان بایستی ظرف یکسال از تاریخ وقوع تصرف عدوانی ، مزاحمت یا ممانعت از حق ، اقامه دعوی می نمود . اما در حال حاضر این ماده نیز حذف شده است و بنابراین برای تصرف و اقامه دعوی مهلتی تعیین نشده است .

– مال مورد تصرف

مالی که نسبت به آن دعوای تصرف اقامه شده است باید لزوما یک مال غیر منقول باشد ؛ مانند زمین و خانه . در صورتی هم که یک یا چند نفر مال غیر منقولی را به طور مشترک در تصرف خود داشته باشند و بعضی از آنها مانع تصرف دیگران یا مزاحم تصرف آنان شوند نیز می توان علیه آنان دعوای تصرف اقامه نمود .